Je gebruikt een verouwderde browser. Upgrade je browser voor een betere surfervaring op deze website.

Getemde rivieren. Hoe het middeleeuwse Gent Schelde en Leie bedwong

Op voorraad
192 p.
2021
Boek
Auteur(s): Frank Gelaude

Dit boek is een aangepaste versie van een doctoraatsstudie, een interdisciplinair, historisch geografisch onderzoek naar de oorsprong van de waterlopen in het middeleeuwse stad Gent.

De evolutie van het landschap van Gent is gecompliceerder dan algemeen is aangenomen. Talrijke aanwijzingen op historische kaarten en toponiemen laten een complexe topografie vermoeden. De stad Gent ontstond in het rivierlandschap aan de samenvloeiing van Leie en Schelde en nabij een Tertiaire getuigenheuvel, de Blandijnberg. De oudste portus aan de Schelde werd gebouwd op een Quartaire dekzandrug. De dateringen (OSL) van twee profielen in de Zandberg in het historische centrum tonen een Laat-Glaciale ouderdom aan. De resultaten helpen om een reconstructie te maken van de microtopografie en de Quartairgeologische kaart te hertekenen.

In de 12de en 13de eeuw werd een complex en multifunctioneel systeem uitgebouwd van veertien stuwen, drie dammen en verschillende dijken. Dankzij deze waterbouwkundige werken konden de inwoners van Gent de natuurlijke waterlopen en het waterpeil controleren. Een van de belangrijkste ingrepen omvatte de bouw van de Rode Torenstuw samen met de Steendam, het rechttrekken van de Leie (Novele Lis) en de aanleg van verschillende dijken. Een ander belangrijk project had betrekking op de stuw aan de Braamgaten, die de Schelde controleerde, samen met de Brabantdam en de stadswatermolen.

Het megaproject op waterbouwkundig vlak was het graven van het kanaal de Lieve. Het vormde een perfecte illustratie van de economische macht en voorspoed van de stad. De Lieve werd gebouwd tussen 1251 en 1269, verbond de stad met de Noordzee en was 46,5 kilometer lang tot Damme. Het tracé was zorgvuldig gekozen, alle dekzandruggen die hindernissen vormden werden vermeden en een waterscheidingskam werd doorsneden. Bronnen, beken, moerassen en depressies zorgden voor voldoende water om het hoogste pand te bevoorraden. Om de scheepvaart mogelijk te maken werden elf keersluizen met een hefdeur (rabotten) gebouwd, die het kanaal in tien panden verdeelden.

Om het belang aan te tonen van de scheepvaart voor de stad in de middeleeuwen is een schatting gemaakt van de aanvoer van goederen. Voor het transport van die meer dan 200.000 ton goederen waren meer dan 900 schepen nodig.

In de voorbije decennia is watererfgoed in steden opnieuw belangrijk, prominent zichtbaar en toegankelijk geworden. Deze studie kan dienen bij de herwaardering en het hergebruik van de waterlopen in Gent en bij het opnieuw openleggen van gedempte waterlopen of het toegankelijk maken van de oevers.

 

Dit boek is de eerste publicatie is de reeks 'M&L Books'.

In de pers verschenen:

ISBN 9789048641550 - Bestelcode 202211302
Getemde rivieren. Hoe het middeleeuwse Gent Schelde en Leie bedwong
€ 38,00

Dit boek is een aangepaste versie van een doctoraatsstudie, een interdisciplinair, historisch geografisch onderzoek naar de oorsprong van de waterlopen in het middeleeuwse stad Gent.

De evolutie van het landschap van Gent is gecompliceerder dan algemeen is aangenomen. Talrijke aanwijzingen op historische kaarten en toponiemen laten een complexe topografie vermoeden. De stad Gent ontstond in het rivierlandschap aan de samenvloeiing van Leie en Schelde en nabij een Tertiaire getuigenheuvel, de Blandijnberg. De oudste portus aan de Schelde werd gebouwd op een Quartaire dekzandrug. De dateringen (OSL) van twee profielen in de Zandberg in het historische centrum tonen een Laat-Glaciale ouderdom aan. De resultaten helpen om een reconstructie te maken van de microtopografie en de Quartairgeologische kaart te hertekenen.

In de 12de en 13de eeuw werd een complex en multifunctioneel systeem uitgebouwd van veertien stuwen, drie dammen en verschillende dijken. Dankzij deze waterbouwkundige werken konden de inwoners van Gent de natuurlijke waterlopen en het waterpeil controleren. Een van de belangrijkste ingrepen omvatte de bouw van de Rode Torenstuw samen met de Steendam, het rechttrekken van de Leie (Novele Lis) en de aanleg van verschillende dijken. Een ander belangrijk project had betrekking op de stuw aan de Braamgaten, die de Schelde controleerde, samen met de Brabantdam en de stadswatermolen.

Het megaproject op waterbouwkundig vlak was het graven van het kanaal de Lieve. Het vormde een perfecte illustratie van de economische macht en voorspoed van de stad. De Lieve werd gebouwd tussen 1251 en 1269, verbond de stad met de Noordzee en was 46,5 kilometer lang tot Damme. Het tracé was zorgvuldig gekozen, alle dekzandruggen die hindernissen vormden werden vermeden en een waterscheidingskam werd doorsneden. Bronnen, beken, moerassen en depressies zorgden voor voldoende water om het hoogste pand te bevoorraden. Om de scheepvaart mogelijk te maken werden elf keersluizen met een hefdeur (rabotten) gebouwd, die het kanaal in tien panden verdeelden.

Om het belang aan te tonen van de scheepvaart voor de stad in de middeleeuwen is een schatting gemaakt van de aanvoer van goederen. Voor het transport van die meer dan 200.000 ton goederen waren meer dan 900 schepen nodig.

In de voorbije decennia is watererfgoed in steden opnieuw belangrijk, prominent zichtbaar en toegankelijk geworden. Deze studie kan dienen bij de herwaardering en het hergebruik van de waterlopen in Gent en bij het opnieuw openleggen van gedempte waterlopen of het toegankelijk maken van de oevers.

 

Dit boek is de eerste publicatie is de reeks 'M&L Books'.

In de pers verschenen:


Inhoudstafel

Dankwoord
Voorwoord
Samenvatting
Summary
Inhoudsopgave
Waterbouwkundig glossarium
Gebruikte afkortingen

HOOFDSTUK 1. INLEIDING
1.1. Inleiding
1.2. Bronnen van het wateronderzoek
1.3. Methode

HOOFDSTUK 2. HET RIVIERENLANDSCHAP IN EN ROND GENT
2.1. De Blandijnberg
2.2. Leie en Schelde
2.3. De Benedenschelde of Getijdenschelde
2.4. Dekzanden en rivierduinen
2.5. De site van Gent
2.6. Besluit

HOOFDSTUK 3. DE LIEVE, EEN TOONBEELD VAN MIDDELEEUWSE WATERBOUWKUNDE
3.1. Opdrachtgevers en eigenaars
3.2. Een bochtig tracé
3.3. Kleinere schepen, stevige vrachten
3.4. Rabotten en overdrachten
3.5. Economische slagader

HOOFDSTUK 4. EEN COMPLEX WATERBOUWKUNDIG SYSTEEM
4.1. Waterbouwkundige ingrepen
4.2. Waterhoogtes in het middeleeuwse Gent
4.3. Waterhuishouding met stuwen
4.4. De opdrachtgevers
4.5. Een regionale vergelijking
4.6. Besluit

HOOFDSTUK 5. RIVIERHAVEN GENT
5.1. De vaartuigen
5.2. De scheepvaart
5.3. Transporten van en naar Gent
5.4. Een multifunctioneel waterwegennet
5.5. Besluit

HOOFDSTUK 6. HERWAARDERING VAN DE WATERLOPEN IN GENT
6.1. Waterlopen en stuwen in Gent
6.2. Mogelijkheden en voorstellen
6.3. Meer water in de stad. Enkele concrete

HOOFDSTUK 7. CONCLUSIES

BIJLAGEN
Bronnen en bibliografie
Index
 

Dr. Frank Gelaude studeerde geologie en bodemkunde aan de Universiteit Gent. Zijn hele loopbaan was hij werkzaam als leraar aardrijkskunde in het Gemeenschapsonderwijs. Sinds 2000 is hij verbonden aan de opleiding Erfgoedstudies aan de Universiteit Antwerpen. Frank behaalde eind 2018 de graad van doctor in de monumenten- en landschapszorg met het proefschrift De vroege hydrografie van de stad Gent, een geomorfologisch en historisch onderzoek van menselijke ingrepen in de waterhuishouding van het middeleeuwse Gent.

Blijf op de hoogte en schrijf je in op onze nieuwsbrief